به گزارش خبرنگارمهر، نشست نقد و بررسی کتاب "مسجد ایرانی، مکان معراج مومنین" نوشته سید محمد بهشتی عصر سه‌شنبه 25 آبان با حضور دکتر شهرام پازوکی، دکتر مهرداد قیومی بید هندی و مولف در شهر کتاب برگزار شد.

در این نشست مستند کوتاهی با توضیحات مهندس بهشتی در مورد جایگاه مسجد در معماری ایران پخش شد که سید محمد بهشتی در این فیلم از مساجد به عنوان ماندگارترین بناهای تاریخی یاد کرد و گفت: ما معماری مساجد را با گنبد به عنوان نشانه همراه می‌بینیم و تقریبا تا پیش از دوره سلجوقی، گنبد معمولا به بناهای مذهبی آیین زرتشت اختصاص داشت اما در دوره سلجوقی این نوع معماری به نفع اسلام مصادره شد.

وی در تشریح معنای گنبد در معماری مساجد تاکید کرد: گنبد معماری خود کعبه است و نماد آن طوافها و تجدید پیمان انسانهاست. از آنجایی که نماد تجدید پیمان انسانها در حج، طواف است همه آنها در گنبدخانه‌ها مشهود است.

بهشتی محراب مساجد را پدیده ویژه دوره اسلامی ندانست و تاکید کرد: محراب معرب شده مهر و آب است.

وی در پایان این فیلم مستند در مورد مناره‌ها نیز گفت: شان عملکردی بنای مناره "اذان گفتن" است و در مساجد اهل سنت یک مناره وجود دارد اما مناره، بنا به الگوی مسجد ایرانی معنانی دیگری پیدا می‌کند و همانطور که برای تکبیره الاحرام دو دست را بلند می‌کنیم دو مناره ما به ازای همان تکبیر است. مناره‌ها در سردر ورودی قرار دارند و وجود حوض قبل ازمناره‌ها نقش عملکردی ندارد و نقش نمادینی برای تطهیر پیش از ورود به مسجد است.

پس از اتمام فیلم، بهشتی با اشاره به کتاب مسجد ایرانی گفت: این کتاب مجموعه ای از چهار مقاله است که پیش از این هر کدام از آنها به طور مستقل ومجزا منتشر شده است اما به طور کلی اینها به یکدیگر مرتبط هستند و از پرتو فکر و اندیشه‌ای که به معماری به‌ویژه معماری مسجد نظر داریم این کتاب تدوین شد.

رویکرد معنوی به دین عامل نقش‌آفرینی ایرانیان در تمدن اسلامی است

وی نقش ایرانیان را در توسعه تمدن و فرهنگ و هنر اسلامی بی بدیل خواند و تاکید کرد: دلایلی وجود دارد که این نقش را ایرانیان داشته باشند و در عرصه معماری به مثابه یکی از مظاهر این تمدن شاهد نقش آفرینی ایرانیان هستیم که تاثیر آن را در دیگر کشورها در عرصه ادبیات، هنر و... هم می‌بینیم.

وی داشتن رویکرد معنوی به دین در فرهنگ ایرانی را مهمترین عامل نقش‌آفرینی ایرانیان در تمدن اسلامی دانست و گفت: ایرانیان به دلیل عدم اکتفا به وجه دین و داشتن رویکرد معنوی به دین توانستند چنین نقش پررنگی در توسعه تمدن و هنر اسلامی ایفا کنند و با تعلق خاطری که به اهل بیت و ولایت در این فرهنگ وجود داشت این نقش از شمال افریقا تا اندونزی را پوشش داد و حتی در حوزه بالکان که توسط عثمانی ها فتح شد اما قلوب آنها توسط کسانی فتح می شود که با رویکرد معنوی نسبت به دین و با زبان فارسی اسلامی را عرضه می‌کنند.

سهم معماری ایرانی مستلزم شناخت معماری مسجد است

وی افزود: این رویکرد بیشترین نقش آفرینی را دارد و نوع نسبتی که این رویکرد با اسلام دارد از دل آن تمدن و فرهنگ استخراج می شود وسرچشمه آن چیزیست که ما در معماری ایرانی به ویژه در معماری مسجد می بینیم.

رئیس اسبق سازمان میراث فرهنگی تاکید کرد: مسجد در نمونه آثار معماری ما جایگاه والایی دارد و رمز گشایی از معماری  مسجد می تواند قدم بزرگی برای رمز گشایی از دیگر آثار معماری ما باشد.

بهشتی فهم معماری ایران را مستلزم شناخت معماری مسجد دانست و افزود: شاید این آثار ایرانی به لحاظ عملکرد با یکدیگر متفاوت باشند اما آن چیزی که معماری می گیریم فصل مشترک آنهاست و در مسجد این مشترکات ظهور می کند و از آن به بعد سهم آثاری چون پل خواجو یا خانه های تاریخی ایران برای ما راحت تر خواهد بود.

وی تاکید کرد: در این کتاب در جهت تقویت این نگاه دیدم که درست است که معماری خود را در دوره های مختلف طبقه کنیم  اما تجربه معماری ایرانی به ویژه دوره اسلامی از یک تداوم برخوردار است. معماری ایرانی منزل به منزل حرکت کرده تا در منازل آخر در دوره صفویه به جایگاه خاص خود می رسد.

وی تصریح کرد: اولین قدمهای معماری مسجد از دوره سلجوقی برداشته شد و با تداوم آن همه معماری ها در یک مسیر حرکت کردند گویی معماری ایرانی رویایی دارد که متناسب توانایی و کسب تجربه در هر دوره به منصه ظهور می رسد و وقتی به کمال خود می رسد، می شود مسجد جامع عباسی اصفهان و این اثر به پشتوانه تمام تجربه چندین قرن خویش بنا شده است.

بهشتی در ادامه به 3 واژه مکان، معراج و مومن در عنوان کتاب اشاره کرد و گفت: از آنجایی که "الصلوه معراج المومنین" است در مسجد مهمترین فعل نماز است و یکی از مراتب نماز "معراج" مومن است و در واقع معراج وجه باطنی نماز است.

وی تاکید کرد: معراج به مثابه مقصود اعلی نماز باید به این قامت برازنده شود. ایرانیان موفق شدند مساجدی بسازند که برازنده این قامت باشد البته مساجدی هم داریم که به مراتب نازل تری از نماز در حد یک مکان توجه داشته اند اما ایرانیان به این مرتبه اکتفا نکرده و با رجوع به مرتبه ای که جنبه های باطنی نماز را یادآور می شود مسجد ایرانی را ساختند.

بهشتی در پایان بر لزوم شناخت فرهنگ ایرانی برای خلق آثار جدید تاکید کرد و یادآور شد: به طور مثال مقبره حافظ و سعدی در یک دوره ساخته شد. مقبره حافظ توسط آندره بودار معمار فرانسوی ساخته شد که در فرانسه فرد شناخته شده ای نیست اما وقتی به تاریخ زندگی او در ایران نگاه می کنیم این فرد تمام عمرش را در تعمق شناخت فرهنگ ایرانی به سر برده است. در کنار این مسئله مقبره سعدی نیز توسط مرحوم فروغی ساخته شده تمام عمر خود را صرف تعمق در معماری اروپایی کرد و حاصل آن مقبره سعدی شد.

وی گفت: نکته قابل توجه این است که تا آن زمان هیچ عنصری وجود ندارد که شبیه مقبره حافظ باشد و ما در این بنا در عین خلاقیت یک بنای ایرانی را می بینیم اما در مقبره سعدی با اینکه همه مولفه های معماری ایرانی مثل کاشیکاری، کتیبه و ... بکار رفته است اما معماری ایرانی را از آن استشمام نمی کنیم.

وی تاکید کرد: ایرانیان در طول هزاران سال موفق شدند که این فرهنگ را در معماری به منصه ظهور رسانند اما در معماری آن چیزی که به ظهور رسیده تا آن رویا فاصله دارد و این راه تمامی ندارد.

در ادامه این نشست دکتر شهرام پازوکی به بیان خاطره آشنایی خود با مهندس بهشتی در دهه 60 و در هنگام تاسیس بنیاد سینمایی فارابی پرداخت و با تاکید بر تلاش های ارزنده مهندس بهشتی در میراث فرهنگی، فعالیت یک فرد در این حوزه را مستلزم یک ظرافت فرهنگی و یک فهم دینی دانست و با اشاره به مقاله موزه در کتاب مسجد ایرانی گفت: موزه برای کسی که تفکرش موزه ای است و اشیاء و سنت ها را مثل شیی می بیند با کسی که اهل تذکر معنوی است متفاوت است.

وی تاکید کرد: موزه برای کسی که اهل تذکر معنوی است مسیر رجوع به گذشته و محل تذکر است و این تذکر اصل تفکر دینی است و باید تاکید کنیم که تفکردینی بدون تذکر تبدیل به یک ایدئولوژی سیاسی می شود.

عضو هیئت علمی موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، کتاب "مسجد ایرانی" را مجموعه از سابقه یک تفکر و مدیریت فرهنگی دانست و با انتقاد از اصطلاح "مهندسی فرهنگی" تاکید کرد: مهندسی فرهنگی در عالم تفکر دینی بسیارتعبیر زشتی است. مهندسی فرهنگی وقتی اطلاق می شود که فرهنگ را بر اساس روابط مکانیکی بسنجیم در حالیکه روابط فرهنگی روابط مکانیکی نیست.

پازوکی افزود: گفته می شود محصولات فرهنگی گویی که فرهنگ محصولی مثل یک کارخانه دارد و با این طرز تلقی وسیع ترین، عمیق ترین و جدی ترین بخش دین را به یک جریان ابزاری تبدیل می کنیم و به همین دلیل مدیریت چنین کاری مهندسی می خواهد!

وی با بیان اینکه مهندسی فرهنگی نداریم بلکه کشاورز فرهنگی داریم تصریح کرد: اصل فرهنگ از ریشه بذرافشانی تفکر فرهنگی با کشاورزی در آمیخته است. در کشاورزی، کشاورز با زمین انس پیدا کرده و با بستر سازی بذر را می کارد و از آن نگهداری می کند تا به بار بشیند. اما در مهندسی تنها برنامه ریزی می کنیم و با دل و جان شما آمیخته نیست که محصول این مهندسی ریشه در هیچ جا ندارد.

معماری نزدیک ترین تفکر به فلسفه  و عرفان است

پازوکی با بیان اینکه فرهنگ را حکیم، عارف، فیلسوف و ...می سازند تاکید کرد: با برنامه ریزی دولتی فرهنگ ساخته نمی شود البته درست است که کارهایی انجام می شود اما این حقیقت فرهنگ نیست باید عارف، حکیم و ... باشد تا زمین و تخم را بشناسد و منتظر باشد بر بدهد.

وی تاکید کرد: معماری نزدیک ترین تفکر به فلسفه و عرفان است و این نزدیکی را در دهه های اخیر می بینیم که برخی معماران روی به فلسفه و بالعکس آورده اند.

وی در ادامه با اشاره به کتاب مسجد ایرانی گفت: در این کتاب به معماری اسلامی یا ایرانی به دو تیپ تحقیق پرداخته شده است یکی مورخین تاریخ هنر و دیگری به مبانی تفکری که در پس این ظاهر است.

کتاب مسجد ایرانی جمع تاریخ و تفکر هنر ایرانی - اسلامی است

پازوکی تصریح کرد: با نگرش مورخ تاریخ هنر، در تاریخ هنر اسلامی معمولا اطلاعات جامعی دریافت می کنیم اما هیچ تفکر و معنا ندارد چون قائل به باطن در پس آن پرده نیست.

وی با تاکید بر اینکه صورت و معنا (ظاهر و باطن) در هنر ایرانی و اسلامی بسیار مهم است افزود:کتاب آقای کشاورز بهشتی و معمار بهشتی! این حسن را دارد که جمع این دو نگرش است. یعنی هم به جزئیات تاریخی و هم باتفکری که در پس این ظاهر است پرداخته شده البته به سادگی نمی توان راه پیدا کرد اما مولف موفق شده که آن را نشان دهد.

دکتر قیومی بیدهندی نیز در ادامه این نشست به بیان دیدگاه خود ازکتاب "مسجد ایرانی" پرداخت و گفت: موضوع کتاب فراتر از معماری است اما در پایان می بینیم که معماری درست همین است که در کتاب آمده است.

این استاد دانشگاه شهید بهشتی افزود: معماری چیزی است که هزاران سال بشر با آن سروکار دارد و انسانها در روی زمین و زیر آسمان بر اساس عوامل طبیعی، اجتماعی و یا بر اساس اراده و ذهن خویش بناهایی ساختند و از منظری که معماری را مطالعه کنیم بسته به اینکه اصالت را برای کدام عامل قائل شویم با نحله ها و تفکرات مختلفی روبرو می شویم.

وی با اشاره به عوامل مختلف در معماری تصریح کرد: اثر هنری را با نگاه سلبی نمی توان تحلیل کرد برخی معتقدند که باید معمار و خواسته و اراده خلاقانه او اهمیت داشته باشد وعده ای معتقدند برای اینکه حقیقت معماری را بشناسیم باید به معماری به منزله مجموعه نمادها توجه کرد و اگر به معماری به عنوان مجموعه ای ازنمادها توجه نشود به بیراهه می رویم.

وی با تاکید بر اینکه هر نوع معماری را مطالعه کنیم به یکی از نحله ها نزدیک شده ایم افزود: اما این کتاب نشان می دهد که یک راه دیگری هم هست. مگر انسان موجود پاره پاره و مقطعی است؟ یا نه مجموعه ذهن وعین است و یا اصلا جهان و انسان دو امر هستند آیا اصالت با انسان است یا جامعه و یا اصالت با زمین است یا اثر اشتباهی، ...؟ به هر کدام که قائل شویم به چند پارگی حکم کرده ایم در حالیکه همه آنها یک حقیقت واحد هستند. بنابراین تلاش کنیم این حقیقت واحد را بشناسیم.

قیومی بیدهندی با تاکید بر اینکه از تقطیع فقط به منزله ابزار باید بهره برد گفت: باید به خلاقیت معمار و محیط اجتماعی و مجموعه فرهنگ توجه داشت و محقق برای اینکه در این راه عمل کند به جای اینکه سراغ جنبه ای دون جنبه دیگر رود به سراغ ویژگی های فرهنگ می رود و آن را از طریق یکی از مظاهر فرهنگی می شناسد.

وی افزود: در این کتاب یکی ازنخستین گام های مطالعه معماری ایرانی برداشته شده که در همه این کتاب به یک ویژگی فرهنگ ایرانی تاکید شده است و آن عبور از ظاهر به باطن است.

این استاد دانشگاه عبور از ظاهر به باطن را مهمترین نکته کتاب مسجد ایرانی دانست و افزود: مسجد معبری که به باطن جهان می خواند و از ظاهر حیات دنیا به باطن عالم که آخرت است معراج می دهد.

فلسفه و معماری مظهر یک حقیقت است

وی با اشاره به نسبت فلسفه و معماری در این نگاه به عالم تاکید کرد: در این نگاه ارتباط مستقیم میان فلسفه و معماری برقرار نیست بلکه این دو برادرند چرا که مادر واحدشان فرهنگ است و فلسفه و معماری هر دو مظهر یک حقیقتند.

دکتر قیومی بید هندی در پایان به دغدغه امروزی معماری اشاره کرد و گفت: اگر ما سازوکار فرهنگ برای پدید آوردن آثار متناسب زمان خود را بشناسیم آن وقت آن سازوکار دوباره میتواند خلق کند البته مدتی زمان می خواهیم و شناخت این سازوکارهای فرهنگی کار سختی است تا دوباره فرهنگ زاینده شود.